Satyanarayan Vrat Katha
श्री सत्यनारायण व्रत कथा • Lord Vishnu
Satyanarayan Vrat Katha
A detailed sacred ritual story from the Skanda Purana, describing the glory, rituals, and benefits of Lord Satyanarayan's worship.
ॐ नमो भगवते वासुदेवाय। सत्यं ज्ञानमनन्तं नित्यं अनाकारं परं शिवम्। सत्यनारायणं देवं वन्देऽहं कामदं प्रभुम्॥ धर्मादि-साधनं सत्यं सत्यं चैव परमं पदम्। सत्येन धार्यते सर्वं तस्मात् सत्यं समाचरेत्॥
Om Namo Bhagavate Vasudevaya | Satyam Jnanam Anantam Nityam Anakaram Param Shivam | Satyanarayanam Devam Vande'ham Kamadam Prabhum || Dharmadi-Sadhanam Satyam Satyam Chaiva Paramam Padam | Satyena Dharyate Sarvam Tasmat Satyam Samacharet ||
Salutations to Lord Vasudeva. I bow to Lord Satyanarayan, who is the form of truth, supreme knowledge, infinite, eternal, and the bestower of all wishes. Truth is the means to fulfill dharma and is indeed the supreme goal. Everything is sustained by truth, hence one must always practice truthfulness.
पहला अध्याय: एक समय की बात है, नैमिषारण्य तीर्थ में शौनकादि अठासी हजार ऋषियों ने परम ज्ञानी सूतजी से प्रार्थना की कि हे मुनि! इस कलियुग में जब मनुष्य अल्पायु, बुद्धिहीन और नाना प्रकार के दुखों से ग्रस्त हैं, तब ऐसा कौन सा सरल उपाय है जिससे सभी कष्टों से मुक्ति मिल सके और मनोवांछित फल प्राप्त हो? सूतजी ने कहा— ऋषियों, सुनो! एक बार परम दयालु देवर्षि नारद ने घूमते हुए मृत्युलोक में मनुष्यों को अपने-अपने कर्मों के अनुसार पीड़ित देखा। उनका दुःख दूर करने के लिए नारदजी क्षीरसागर में योगनिद्रा में लीन शंख-चक्र-गदा-पद्मधारी भगवान नारायण की शरण में पहुंचे। नारायण ने उनसे कहा— हे देवर्षि! जो भी मनुष्य सांसारिक कष्टों से मुक्ति पाना चाहता है, उसे श्रद्धापूर्वक 'सत्यनारायण व्रत' करना चाहिए। यह व्रत परम पवित्र, सुख-समृद्धि प्रदाता और समस्त दुखों का नाशक है। जो भी मनुष्य ब्राह्मणों और बंधु-बांधवों के साथ मिलकर केले के खंभों, आम के पत्तों, धूप, दीप, और पंचामृत से भगवान की पूजा करता है और गेहूँ के आटे का सवाया प्रसाद (सपाद भक्ष्य) अर्पित कर सत्य की कथा सुनता है, वह जीवन के सभी सुखों को भोगकर अंत में परम पद प्राप्त करता है।
Pahla Adhyay: Ek samay ki baat hai, Naimisharanya teerth mein Shaunakadi athasi hazar rishiyon ne param gyani Sootji se prarthana ki ki he Muni! Is kaliyug mein jab manushya alpayu, buddhiheen aur nana prakar ke dukhon se grast hain, tab aisa kaun sa saral upay hai jisse sabhi kashton se mukti mil sake aur manovanchit phal praapt ho? Sootji ne kaha— Rishiyo, suno! Ek baar param dayalu Devarshi Narad ne ghoomte hue mrityulok mein manushyon ko apne-apne karmon ke anusar peedit dekha. Unka duhkh door karne ke liye Naradji Ksheersagar mein yoganidra mein leen shankha-chakra-gada-padmadhari Bhagwan Narayan ki sharan mein pahunche. Narayan ne unse kaha— He Devarshi! Jo bhi manushya sansarik kashton se mukti pana chahta hai, use shraddhapurvak 'Satyanarayan Vrat' karna chahiye. Yeh vrat param pavitra, sukh-samridhi pradata aur samast dukhon ka nashak hai. Jo bhi manushya brahmanon aur bandhu-bandhavon ke saath milkar kele ke khambhon, aam ke patton, dhoop, deep, aur panchambrit se Bhagwan ki pooja karta hai aur gehun ke aate ka savaya prasad arpit kar Satya ki katha sunta hai, vah jeevan ke sabhi sukhon ko bhogkar ant mein param pad praapt karta hai.
Chapter 1: In the sacred Naimisharanya forest, sages asked Sage Suta for a simple way to free humanity from suffering in Kali Yuga. Suta shared that Sage Narada once visited Lord Vishnu in the Ocean of Milk. The Lord revealed that the 'Satyanarayan Vrat' is the ultimate remedy. Whoever performs this worship using banana trunks, mango leaves, incense, and lamps, and offers wheat flour prasad alongside family and Brahmins, will achieve happiness and final liberation.
दूसरा अध्याय: सूतजी ने कहा— ऋषियों, अब इस व्रत का पहला इतिहास सुनो। सुंदर काशी नगरी में एक अत्यंत दरिद्र, बूढ़ा ब्राह्मण रहता था। वह प्रतिदिन भिक्षा मांगने के लिए भूख-प्यास से व्याकुल होकर भटकता था। ब्राह्मणों के प्रति कृपालु भगवान विष्णु ने एक वृद्ध ब्राह्मण का रूप धरकर उससे पूछा— हे विप्र! तुम इतने दुखी होकर पृथ्वी पर क्यों भटकते हो? निर्धन ब्राह्मण ने अश्रुपूर्ण नेत्रों से अपनी दरिद्रता बताई। तब नकली ब्राह्मण बने भगवान ने कहा— हे ब्राह्मण देव! तुम भगवान सत्यनारायण का पूजन करो, जो सभी कष्टों को हर लेते हैं। भगवान ने पूजन की विधि बताई और अंतर्ध्यान हो गए। ब्राह्मण ने अगले दिन उठकर व्रत का संकल्प लिया और भिक्षा मांगने निकला। उस दिन उसे भिक्षा में अत्यधिक धन मिला। उसने उसी धन से बंधु-बांधवों के साथ सत्यनारायण भगवान का व्रत और पूजन किया। इसके प्रभाव से उसकी दरिद्रता दूर हो गई और वह धनवान बन गया। एक दिन जब वह ब्राह्मण कथा कर रहा था, तब एक गरीब लकड़हारा सूखी लकड़ियाँ लेकर वहां आया। प्यास बुझाने के लिए वह अंदर गया और पूजन देखकर प्रभावित हुआ। उसने कथा सुनी और प्रसाद लेकर संकल्प किया कि आज लकड़ी बेचने से जो धन मिलेगा, उससे वह सत्यनारायण भगवान की पूजा करेगा। बाजार में उसे दुगने दाम मिले और उसने पूरी श्रद्धा से व्रत किया, जिससे उसे संतान, संपत्ति और सुख की प्राप्ति हुई।
Doosra Adhyay: Sootji ne kaha— Rishiyo, ab is vrat ka pahla itihas suno. Sundar Kashi nagari mein ek atyant daridra, boodha Brahman rahta tha. Vah pratidin bhiksha mangne ke liye bhookh-pyas se vyakul hokar bhatakta tha. Brahmanon ke prati kripalu Bhagwan Vishnu ne ek vriddha Brahman ka roop dharkar usse poochha— He Vipra! Tum itne dukhi hokar prithvi par kyun bhatakte ho? Nirdhan Brahman ne ashrupoorna netron se apni daridrata batayi. Tab nakali Brahman bane Bhagwan ne kaha— He Brahman dev! Tum Bhagwan Satyanarayan ka poojan karo, jo sabhi kashton ko har lete hain. Bhagwan ne poojan ki vidhi batayi aur antardhyan ho gaye. Brahman ne agle din uthkar vrat ka sankalp liya aur bhiksha mangne nikla. Us din use bhiksha mein atyadhik dhan mila. Usne usi dhan se bandhu-bandhavon ke saath Satyanarayan Bhagwan ka vrat aur poojan kiya. Iske prabhav se usaki daridrata door ho gayi aur vah dhanvan ban gaya. Ek din jab vah Brahman katha kar raha tha, tab ek gareeb lakadahara sookhi lakadiyan lekar vahan aaya. Pyas bujhane ke liye vah andar gaya aur poojan dekhkar prabhavit hua. Usne katha suni aur prasad lekar sankalp kiya ki aaj lakadi bechne se jo dhan milega, usse vah Satyanarayan Bhagwan ki pooja karega. Bazar mein use dugne daam mile aur usne poori shraddha se vrat kiya, jisse use santan, sampatti aur sukh ki praapti hui.
Chapter 2: Suta narrates the history of Kashi's poor Brahmin who was advised by Lord Vishnu in disguise to perform the Satyanarayan Vrat. The Brahmin kept the fast, received immense wealth, and got rid of his poverty. A poor woodcutter who observed the Brahmin's worship resolved to spend his day's earnings on the same puja. His wood sold for twice the price, and by observing the fast, he earned wealth and peace.
तीसरा एवं चौथा अध्याय: सूतजी ने आगे कथा बढ़ाई— प्राचीन काल में उल्कामुख नाम के एक परम प्रतापी राजा थे। एक बार वे अपनी रानी के साथ भद्रशीला नदी के तट पर सत्यनारायण भगवान का पूजन कर रहे थे। उसी समय वहां साधु नाम का एक अत्यंत धनी व्यापारी अपनी नावों के साथ रुका। उसने राजा को पूजा करते देख आदरपूर्वक पूछा कि हे राजन, आप किसका पूजन कर रहे हैं? राजा ने बताया कि मैं संतान और समृद्धि देने वाले भगवान सत्यनारायण का पूजन कर रहा हूँ। साधु वैश्य ने भी संकल्प लिया कि संतान होने पर वह यह व्रत अवश्य करेगा। समय आने पर उसकी पत्नी लीलावती ने एक कन्या को जन्म दिया, जिसका नाम कलावती रखा गया। साधु ने मन्नत टाल दी कि वह विवाह के समय पूजन करेगा। कलावती बड़ी हुई और उसका विवाह कंचनपुर के व्यापारी शंखपति के पुत्र से हो गया। लेकिन साधु ने धन के लोभ में आकर फिर भी मन्नत पूरी नहीं की। भगवान ने उसे दंड देने का निश्चय किया। साधु अपने दामाद के साथ रत्नापुर नगर में व्यापार करने गया। वहां राजा चंद्रकेतु के महल में चोरी हुई और चोरों ने भागते समय चुराया धन साधु की दुकान के पास फेंक दिया। सैनिकों ने साधु और उसके दामाद को चोर समझकर बंदी बना लिया और उनका सारा धन जब्त कर लिया। घर पर लीलावती और कलावती भी अत्यंत दरिद्र हो गईं। एक दिन कलावती ने किसी ब्राह्मण के घर सत्यनारायण भगवान का पूजन होते देखा और आकर अपनी माता को बताया। लीलावती ने भूल सुधारते हुए क्षमा मांगी और सत्यनारायण भगवान का व्रत किया। भगवान ने प्रसन्न होकर राजा चंद्रकेतु के स्वप्न में दर्शन दिए और कहा कि वे दोनों व्यापारी निर्दोष हैं, उन्हें तुरंत मुक्त करो और उनका धन दुगना करके लौटाओ। राजा ने अगले ही दिन उन्हें आदरपूर्वक विदा किया।
Teesra evam Chautha Adhyay: Sootji ne aage katha badhayi— Prachin kaal mein Ulkamukh naam ke ek param pratapi raja the. Ek baar ve apni rani ke saath Bhadrashila nadi ke tat par Satyanarayan Bhagwan ka poojan kar rahe the. Usi samay vahan Sadhu naam ka ek atyant dhani vyapari apni naavon ke saath ruka. Usne raja ko pooja karte dekh aadarpurvak poochha ki he Rajan, aap kiska poojan kar rahe hain? Raja ne bataya ki main santan aur samridhi dene wale Bhagwan Satyanarayan ka poojan kar raha hoon. Sadhu Vaishya ne bhi sankalp liya ki santan hone par vah yeh vrat avashya karega. Samay aane par usaki patni Leelavati ne ek kanya ko janma diya, jiska naam Kalavati rakha gaya. Sadhu ne mannat taal di ki vah vivah ke samay poojan karega. Kalavati badi hui aur uska vivah Kanchanpur ke vyapari Shankhapati ke putra se ho gaya. Lekin Sadhu ne dhan ke lobh mein aakar phir bhi mannat poori nahi ki. Bhagwan ne use dand dene ka nishchay kiya. Sadhu apne damad ke saath Ratnapur nagar mein vyapar karne gaya. Vahan raja Chandraketu ke mahal mein chori hui aur choron ne bhagte samay churaya dhan Sadhu ki dukan ke paas phenk diya. Sainikon ne Sadhu aur uske damad ko chor samajhkar bandi bana liya aur unka sara dhan jabt kar liya. Ghar par Leelavati aur Kalavati bhi atyant daridra ho gayi. Ek din Kalavati ne kisi Brahman ke ghar Satyanarayan Bhagwan ka poojan hote dekha aur aakar apni mata ko bataya. Leelavati ne bhool sudharte hue kshama mangi aur Satyanarayan Bhagwan ka vrat kiya. Bhagwan ne prasanna hokar raja Chandraketu ke swapna mein darshan diye aur kaha ki ve dono vyapari nirdosh hain, unhe turant mukt karo aur unka dhan dugna karke lautao. Raja ne agle hi din unhe aadarpurvak vida kiya.
Chapters 3 & 4: King Ulkamukha was performing the puja when a merchant named Sadhu resolved to do it once he had a child. He had a daughter, Kalavati, but forgot his promise. Later, while trading in Ratnapur, Sadhu and his son-in-law were falsely accused of royal theft and imprisoned. At home, his wife Lilavati performed the forgotten Vrat. Pleased, Lord Satyanarayan appeared in King Chandraketu's dream, ordering the merchants' release with their wealth doubled.
पाँचवा अध्याय: सूतजी ने आगे कहा— साधु वैश्य अपने दामाद के साथ नाव लेकर जब थोड़ी दूर गया, तब भगवान सत्यनारायण ने एक दंडी सन्यासी का रूप धारण कर पूछा— हे व्यापारी! तुम्हारी नावों में क्या है? साधु ने अहंकार में आकर झूठ बोल दिया— महाराज, मेरी नावों में तो केवल लता-पत्ते भरे हैं। सन्यासी ने कहा— 'तुम्हारा वचन सत्य हो।' ऐसा कहते ही नावें हल्की हो गईं और उनमें केवल सूखे पत्ते भर गए। साधु जब नावों पर गया, तो उसने अपनी धन-संपत्ति को सूखे पत्तों में बदला देख मूर्छित हो गया। होश आने पर उसने दामाद की सलाह पर सन्यासी के चरणों में गिरकर रोते हुए क्षमा याचना की। भगवान ने कहा— तुमने लोभ के कारण बार-बार मेरे व्रत की उपेक्षा की और मुझसे असत्य बोला। साधु ने रोते हुए प्रार्थना की कि हे प्रभु! मेरी भूल क्षमा करें। भगवान ने प्रसन्न होकर उसकी नावें पुनः धन से भर दीं। जब वे अपने नगर के समीप पहुंचे, तो दामाद ने दूध भेजकर घर संदेश भेजा। कलावती उस समय भगवान का प्रसाद ले रही थी। वह पति के आने की खुशी में बिना प्रसाद लिए ही नदी तट की ओर दौड़ पड़ी। भगवान ने उसे दंड देने के लिए दामाद सहित नावों को पानी में अदृश्य कर दिया। कलावती अपने पति को न देख विलाप करने लगी। साधु वैश्य ने समझ लिया कि यह भगवान सत्यनारायण का ही कोप है। उसने तुरंत वहीं पूजा का संकल्प लिया। कलावती घर लौटी, उसने श्रद्धापूर्वक भगवान का प्रसाद ग्रहण किया। जब वह वापस आई, तो उसने देखा कि उसके पति और नावें सुरक्षित तट पर खड़ी हैं। साधु ने पूरे परिवार के साथ भगवान का महापूजन किया और मृत्यु के बाद वैकुंठ प्राप्त किया। इसी प्रकार एक अन्य प्रसंग में राजा तुंगध्वज ने वन में गोप-बालकों द्वारा दिए गए सत्यनारायण भगवान के प्रसाद का अनादर किया था, जिससे उनके सौ पुत्र और राज्य नष्ट हो गए। बाद में राजा को अपनी भूल का आभास हुआ, उन्होंने स्वयं वन में जाकर प्रसाद ग्रहण किया और पूजन किया, जिससे उनका राज्य और परिवार पुनः जीवित हो उठा। सूतजी बोले— हे ऋषियों! जो भी इस परम पावन व्रत कथा का पाठ या श्रवण करता है, उसके सारे कष्ट दूर हो जाते हैं।
Paanchva Adhyay: Sootji ne aage kaha— Sadhu Vaishya apne damad ke saath naav lekar jab thodi door gaya, tab Bhagwan Satyanarayan ne ek dandi sanyasi ka roop dharan kar poochha— He vyapari! Tumhari naavon mein kya hai? Sadhu ne ahankar mein aakar jhooth bol diya— Maharaj, meri naavon mein to keval lata-patte bhare hain. Sanyasi ne kaha— 'Tumhara vachan satya ho.' Aisa kahte hi naaven halki ho gayi aur unme keval sookhe patte bhar gaye. Sadhu jab naavon par gaya, to usne apni dhan-sampatti ko sookhe patton mein badla dekh moorchhit ho gaya. Hosh aane par usne damad ki salah par sanyasi ke charanon mein girkar rote hue kshama yachana ki. Bhagwan ne kaha— Tumne lobh ke karan baar-baar mere vrat ki upeksha ki aur mujhse asatya bola. Sadhu ne rote hue prarthana ki ki he Prabhu! Meri bhool kshama karein. Bhagwan ne prasanna hokar usaki naaven punah dhan se bhar dee. Jab ve apne nagar ke samip pahunche, to damad ne doodh bhejkar ghar sandesh bheja. Kalavati us samay Bhagwan ka prasad le rahi thi. Vah pati ke aane ki khushi mein bina prasad liye hi nadi tat ki or daud padi. Bhagwan ne use dand dene ke liye damad sahit naavon ko paani mein adrishya kar diya. Kalavati apne pati ko na dekh vilap karne lagi. Sadhu Vaishya ne samajh liya ki yeh Bhagwan Satyanarayan ka hi kop hai. Usne turant vahin pooja ka sankalp liya. Kalavati ghar lauti, usne shraddhapurvak Bhagwan ka prasad grahan kiya. Jab vah vapas aayi, to usne dekha ki uske pati aur naaven surakshit tat par khadi hain. Sadhu ne poore parivar ke saath Bhagwan ka mahapoojan kiya aur mrityu ke baad Vaikuntha praapt kiya. Isi prakar ek anya prasang mein raja Tungadhwaj ne van mein gop-balakon dwara diye gaye Satyanarayan Bhagwan ke prasad ka anadar kiya tha, jisse unke sau putra aur rajya nasht ho gaye. Baad mein raja ko apni bhool ka abhas hua, unhone swayam van mein jakar prasad grahan kiya aur poojan kiya, jisse unka rajya aur parivar punah jeevit ho utha. Sootji bole— He rishiyo! Jo bhi is param pavan vrat katha ka paat ya shravan karta hai, uske sare kasht door ho jaate hain.
Chapter 5: On their return, Lord Satyanarayan tested Sadhu in the guise of a hermit. Sadhu lied that his boat held only dry leaves. The boat's contents immediately turned into dry leaves. Realizing his error, Sadhu begged for mercy, and the Lord restored his wealth. Near home, Kalavati rushed to see her husband without eating the holy prasad, causing her husband's boat to disappear. When she returned home, consumed the prasad, and came back, she was reunited with her husband. Suta also narrates about King Tungadhwaja, who lost his kingdom for rejecting the cowherds' prasad but regained everything after repenting.
Reading Completed
You have completed reading the Satyanarayan Vrat Katha. May the blessings of Lord Vishnu bring peace and prosperity.