Ekadashi Vrat Katha
एकादशी व्रत कथा • Lord Vishnu
Ekadashi Vrat Katha
The detailed scriptural origin of Ekadashi, depicting the battle between Lord Vishnu and demon Mur, and the boon of fasting.
शान्ताकारं भुजगशयनं पद्मनाभं सुरेशं विश्वासधारं गगनसदृशं मेघवर्णं शुभाङ्गम्। लक्ष्मीकान्तं कमलनयनं योगिभिर्ध्यानगम्यं वन्दे विष्णुं भवभयहरं सर्वलोकैकनाथम्॥ ॐ नमो नारायणाय, नमः कमलनेत्राय नमस्ते चक्रपाणये।
Shantakaram Bhujagashayanam Padmanabham Suresham | Vishvadharam Gaganasadrisham Meghavarnam Shubhangam | Lakshmikantam Kamalanayanam Yogibhirdhyanagamyam | Vande Vishnum Bhavabhayaharam Sarvalokaikanatham || Om Namo Narayanaya, Namah Kamalanetraya Namaste Chakrapanaye ||
I bow to Lord Vishnu, the peaceful one who rests on a serpent, has a lotus arising from his navel, is the lord of gods, supports the universe, is cloud-colored, beloved of Lakshmi, and is the sole master of all worlds.
युधिष्ठिर ने पूछा— हे जनार्दन! एकादशी व्रत की उत्पत्ति कैसे हुई और इस संसार में इसका महत्व क्यों है? भगवान श्रीकृष्ण ने कहा— हे कुंतीपुत्र! सतयुग में 'मुर' नाम का एक महाबलशाली और भयानक दानव था। उसने अमरावती (इन्द्रलोक) पर आक्रमण कर देवराज इन्द्र को पराजित कर दिया और स्वयं स्वर्ग का स्वामी बन बैठा। सभी देवता भयभीत होकर भगवान शिव के पास कैलाश पहुंचे। शिवजी ने उन्हें भगवान विष्णु की शरण में जाने को कहा। इन्द्र आदि देवता क्षीरसागर पहुंचे और नारायण से रक्षा की गुहार लगाई। भगवान विष्णु ने देवताओं के कष्ट दूर करने के लिए राक्षस मुर और उसकी सेना पर आक्रमण कर दिया।
Yudhishthir ne poochha— He Janardan! Ekadashi vrat ki utpatti kaise hui aur is sansar mein iska mahatva kyun hai? Bhagwan Shri Krishna ne kaha— He Kuntiputra! Satyayug mein 'Mur' naam ka ek atyant balshali aur bhayanak danav tha. Usne Amravati (Indralok) par aakraman kar Devaraj Indra ko parajit kar diya aur swayam swarg ka swami ban baitha. Sabhi devta bhaybheet hokar Bhagwan Shiv ke paas Kailash pahunche. Shivji ne unhe Bhagwan Vishnu ki sharan mein jaane ko kaha. Indra aadi devta Ksheersagar pahunche aur Narayan se raksha ki guhar lagayi. Bhagwan Vishnu ne devtaon ke kasht door karne ke liye rakshas Mur aur usaki sena par aakraman kar diya.
Yudhishthira asked Krishna about the origin of Ekadashi. Krishna related that in Satya Yuga, a demon named Mur defeated Indra and captured heaven. The gods sought Shiva's advice, who directed them to Lord Vishnu at the Ocean of Milk. Vishnu agreed to battle Mur.
भगवान विष्णु और असुरराज मुर के बीच सैकड़ों वर्षों तक भयंकर युद्ध चलता रहा। मुर का बल अत्यंत प्रबल था और वह नारायण के बाणों को निष्फल कर रहा था। युद्ध करते-करते भगवान विष्णु थक गए और वे आराम करने के लिए बदरिकाश्रम गए। वहां वे हेमवती नामक एक लंबी गुफा में चले गए और योगनिद्रा में लीन हो गए। राक्षस मुर भी उनका पीछा करते हुए गुफा में पहुंच गया। उसने सोते हुए भगवान को देखा और उन पर तलवार से घातक प्रहार करने के लिए हाथ उठाया। तभी अचानक भगवान विष्णु के शरीर से एक अत्यंत तेजस्वी, अस्त्र-शस्त्रों से सुसज्जित देवी प्रकट हुईं।
Bhagwan Vishnu aur asurraj Mur ke beech saikadon varshon tak bhayanak yudh chalta raha. Mur ka bal atyant prabal tha aur vah Narayan ke baanon ko nishphal kar raha tha. Yudh karte-karte Bhagwan Vishnu thak gaye aur ve aaram karne ke liye Badrikashram gaye. Vahan ve Hemavati namak ek lambi gufa mein chale gaye aur yoganidra mein leen ho gaye. Rakshas Mur bhi unka peechha karte hue gufa mein pahunch gaya. Usne sote hue Bhagwan ko dekha aur un par talwar se ghatak prahar karne ke liye haath uthaya. Tabhi achanak Bhagwan Vishnu ke sharir se ek atyant tejasvi, astra-shastron se susajjit devi prakat huin.
The battle raged for centuries. Tired, Vishnu retired to a cave named Hemavati in Badrikashram and went into yogic sleep. Mur located him and drew his sword to strike. At that moment, a brilliant goddess armed with celestial weapons emerged from Vishnu's body.
उन देवी ने गरजते हुए मुर राक्षस को ललकारा और भीषण संग्राम शुरू हो गया। देवी के एक ही प्रहार से मुर का रथ और अस्त्र नष्ट हो गए। अंततः देवी ने अपनी तलवार से मुर राक्षस का सिर काट दिया। जब भगवान विष्णु योगनिद्रा से जागे, तो उन्होंने दानव को मृत पाया और देवी को हाथ जोड़कर खड़े देखा। भगवान ने पूछा— हे देवी! तुम कौन हो और तुमने इस महाबली राक्षस का वध कैसे किया? देवी ने कहा— प्रभु! मैं आपके ही शरीर की शक्ति हूँ। जब यह दानव आप पर प्रहार करने वाला था, तब मैंने इसका वध कर दिया। भगवान प्रसन्न हुए और बोले— हे देवी! तुम मार्गशीर्ष मास की एकादशी तिथि को प्रकट हुई हो, इसलिए तुम्हारा नाम 'एकादशी' होगा। जो भी मनुष्य इस दिन अन्न का त्याग कर तुम्हारा व्रत करेगा, उसके जीवन के सभी पाप भस्म हो जाएंगे और वह अंत में मेरे धाम (वैकुंठ) को प्राप्त करेगा।
Un devi ne garajte hue Mur rakshas ko lalkara aur bheeshan sangram shuru ho gaya. Devi ke ek hi prahar se Mur ka rath aur astra nasht ho gaye. Antatah devi ne apni talwar se Mur rakshas ka sir kaat diya. Jab Bhagwan Vishnu yoganidra se jaage, to unhone danav ko mrit paya aur devi ko haath jodkar khade dekha. Bhagwan ne poochha— He Devi! Tum kaun ho aur tumne is mahabali rakshas ka vadh kaise kiya? Devi ne kaha— Prabhu! Main aapke hi sharir ki shakti hoon. Jab yeh danav aap par prahar karne wala tha, tab maine iska vadh kar diya. Bhagwan prasanna hue aur bole— He Devi! Tum Margashirsha maas ki Ekadashi tithi ko prakat hui ho, isliye tumhara naam 'Ekadashi' hoga. Jo bhi manushya is din ann ka tyag kar tumhara vrat karega, uske jeevan ke sabhi paap bhasma ho jayenge aur vah ant mein mere dham (Vaikuntha) ko praapt karega.
The goddess fought Mur, destroyed his chariot, and decapitated him. Vishnu awoke and thanked the goddess, who introduced herself as his own bodily energy. Vishnu blessed her, naming her Ekadashi, and decreed that fasting on this eleventh day of the fortnight would grant salvation.
Reading Completed
You have completed reading the Ekadashi Vrat Katha. May the blessings of Lord Vishnu bring peace and prosperity.